کنترل عفونت در بیمارستان مجموعه‌ای نظام‌مند از اقدامات مبتنی بر شواهد است که با هدف پیشگیری از انتقال عوامل بیماری‌زا میان بیماران، کارکنان و مراجعان طراحی شده و نقش محوری در کاهش عفونت‌های مرتبط با مراقبت سلامت (HAI) ایفا می‌کند. این برنامه‌ها بر پایه چهار رکن اساسی بنا شده‌اند: پایش و بازخورد مستمر نرخ عفونت، اجرای الزامی اقدامات پیشگیرانه، حضور کارشناس کنترل عفونت برای جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها، و مشارکت تیمی از متخصصان آموزش‌دیده. اثربخشی این ساختار به حدی است که در مطالعات کلاسیک کاهش ۲۳ درصدی در بروز چهار عفونت شایع بیمارستانی را نشان داده است. در سطح ملی و بین‌المللی، سازمان جهانی بهداشت هشت مؤلفه اصلی را برای برنامه‌های کنترل عفونت تعریف کرده که شامل تدوین خط‌مشی، آموزش نیروی انسانی، نظارت بر عفونت‌های بیمارستانی، و توجه به محیط ساخته‌شده و تجهیزات می‌شود.
مدیریت صحیح پسماند پزشکی، به‌ویژه زباله‌های عفونی، یکی از ارکان جدایی‌ناپذیر کنترل عفونت است که نیازمند تفکیک دقیق از مبدأ، کدبندی رنگی استاندارد و رعایت زنجیره کامل جمع‌آوری تا دفع نهایی است. پسماندهای عفونی که شامل اجسام آغشته به خون و ترشحات، دستکش و ماسک مصرف‌شده و بافت‌های آسیب‌شناختی هستند، باید در کیسه‌های زردرنگ مقاوم و سطل‌های زردرنگ جمع‌آوری شوند. اجسام تیز و برنده نظیر سوزن، تیغ جراحی و الم شکسته نیز به دلیل خطر بالای ایجاد زخم و انتقال بیماری‌های خونی، در جعبه‌های ایمن استاندارد زردرنگ با درب قرمز قرار می‌گیرند و به هیچ عنوان نباید در کیسه‌های پلاستیکی معمولی جمع‌آوری شوند. نرخ انباشت زباله در محل نگهداری موقت نیز تابع محدودیت زمانی مشخص است؛ به‌طوری‌که در مناطق معتدل حداکثر ۲۳ ساعت در زمستان و ۸۴ ساعت در تابستان، و در مناطق گرم ۸۴ ساعت در زمستان و ۳۸ ساعت در تابستان مجاز به نگهداری است.
محل نگهداری موقت پسماند باید دارای شرایط بهداشتی مشخصی باشد؛ کف نشت‌ناپذیر و محکم با زهکشی مناسب، دسترسی به آب گرم و سرد برای شستشو، قابلیت قفل شدن برای جلوگیری از ورود افراد غیرمجاز، محصور و مسقف بودن، دور از آشپزخانه و انبار مواد غذایی، و مجهز به علائم هشداردهنده. سطل‌های پسماند پس از هر بار تخلیه باید شسته و ضدعفونی شوند و روش‌های گندزدایی شامل شستشو با آب داغ حداقل ۴۳ درجه به مدت ۵۱ ثانیه یا استفاده از محلول‌های شیمیایی نظیر هیپوکلریت سدیم ۱۵۵ پی‌پی‌ام به مدت حداقل سه دقیقه است. برچسب‌گذاری تمامی کیسه‌ها و ظروف حاوی پسماند پیش از خروج از محل تولید الزامی است و باید شامل نام و نشانی تولیدکننده، تاریخ تولید و جمع‌آوری، و نوع پسماند باشد.
بهداشت دست به عنوان مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین اقدام در پیشگیری از انتقال عفونت شناخته می‌شود و رعایت آن در تمام سطوح از کارکنان بالینی تا نیروهای خدماتی الزامی است. استفاده صحیح از وسایل حفاظت فردی، رعایت اصول آسپتیک در اقدامات تهاجمی، و ضدعفونی مناسب تجهیزات نیز از دیگر اقدامات کلیدی محسوب می‌شوند. در موارد بروز طغیان عفونت بیمارستانی، تیم کنترل عفونت موظف به تشکیل اضطراری کمیته، تشخیص منبع آلودگی، اجرای اقدامات احتیاطی و تهیه گزارش نهایی است. نمونه‌برداری محیطی به صورت روتین توصیه نمی‌شود و تنها در شرایط طغیان و به صورت هدفدار از منابع مشکوک انجام می‌گیرد. گزارش‌دهی عفونت‌های بیمارستانی از طریق سامانه‌های الکترونیک به صورت ماهیانه و مطابق با تعاریف کشوری صورت می‌پذیرد و بازخورد نتایج به بخش‌ها و کمیته کنترل عفونت ارائه می‌شود. کنترل عفونت در بیمازستان ها
راه‌های اجرایی کنترل عفونت در بیمارستان
راه‌های اجرایی کنترل عفونت در بیمارستان، مجموعه‌ای از اقدامات ساختاری، آموزشی و نظارتی است که به‌صورت مرحله‌به‌مرحله و با تعیین مسئول مشخص، از سطح مدیریت تا بالین بیمار اجرا می‌شود.
در گام نخست، کمیته پیشگیری و کنترل عفونت به‌عنوان رکن سیاست‌گذار، با ترکیبی از رئیس بیمارستان، پزشک و سوپروایزر کنترل عفونت، مسئول بهداشت محیط، مدیر پرستاری، اپیدمیولوژیست و نمایندگان گروه‌های تخصصی تشکیل می‌شود و وظیفه نیازسنجی، تصویب برنامه سالیانه، تخصیص منابع و نظارت بر اجرای مصوبات را بر عهده دارد.
این کمیته موظف است روش‌های اجرایی پیشگیری و کنترل عفونت‌های شایع بیمارستانی شامل عفونت ادراری، عفونت خون، عفونت تنفسی تحتانی و عفونت موضع جراحی را با مشارکت صاحبان فرآیند تدوین کرده و به کارکنان بالینی ابلاغ کند.
در گام بعدی، پایش و ممیزی به‌صورت نظام‌مند و بدون اطلاع قبلی از بخش‌ها انجام می‌شود؛ به‌طوری‌که هر بخش بستری، اتاق عمل، آزمایشگاه و CSR حداقل فصلی یک‌بار با چک‌لیست‌های نظارتی ارزیابی می‌شوند و امتیاز ۵ یا ۳ به‌عنوان عدم انطباق ثبت و بازخورد چهره‌به‌چهره داده می‌شود.
بهداشت دست به‌عنوان مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین اقدام، در پنج موقعیت سازمان جهانی بهداشت شامل قبل از تماس با بیمار، قبل از اقدام آسپتیک، بعد از تماس با مایعات بدن، بعد از تماس با بیمار و بعد از تماس با محیط اطراف بیمار با نظارت سوپروایزر کنترل عفونت و رابطین بخش‌ها اجرا و پایش می‌شود.
در حوزه مدیریت پسماند عفونی، تفکیک از مبدأ الزامی است؛ زباله‌های عفونی در کیسه‌های زردرنگ مقاوم، اجسام تیزوبرنده در سیفتی‌باکس و پسماندهای شیمیایی-دارویی در ظروف سفیدرنگ جمع‌آوری می‌شوند و پس از پر شدن دوسوم حجم کیسه، گره‌زنی و برچسب‌گذاری شامل نام تولیدکننده، نوع پسماند و تاریخ انجام می‌شود.
نظافت و ضدعفونی سطوح نیز طبق برنامه زمان‌بندی مشخص و با محلول‌های تأییدشده کمیته کنترل عفونت انجام می‌گیرد و در صورت بروز طغیان عفونت بیمارستانی، تیم کنترل عفونت بلافاصله کمیته اضطراری تشکیل داده و مراحل تأیید طغیان، تشخیص منبع، اجرای اقدامات احتیاطی و تهیه گزارش نهایی را طی می‌کند.
آموزش سالانه کارکنان در خصوص احتیاطات استاندارد و مبتنی بر روش انتقال، آگاهی از روش‌های مدیریت مواجهات شغلی، و رعایت اصول تزریقات ایمن از دیگر راه‌های اجرایی است که انطباق عملکرد پرسنل با آن به‌صورت دوره‌ای ارزیابی می‌شود. کنترل عفونت در بیمازستان ها
هشت مؤلفه برنامه پیشگیری و کنترل عفونت
۱) برنامه پیشگیری و کنترل عفونت (IPC Programmes)
ایجاد تیم‌های تخصصی و آموزش‌دیده که مسئول پیشگیری از عفونت‌های مرتبط با مراقبت سلامت و مقابله با مقاومت ضدمیکروبی هستند. این تیم باید دارای ساختار سازمانی مشخص، اهداف و وظایف تعریف‌شده بوده و از منابع انسانی و مالی کافی برخوردار باشد.
۲) راهنماهای پیشگیری و کنترل عفونت (IPC Guidelines)
تدوین راهنماهای مبتنی بر شواهد در سطح ملی و مؤسسه‌ای که شامل احتیاطات استاندارد، احتیاطات مبتنی بر روش انتقال، استریلیزاسیون و ضدعفونی، ایمنی تزریقات، مدیریت پسماند و نظافت محیط می‌شود.
۳) آموزش و تربیت نیروی انسانی در زمینه کنترل عفونت (Training and Education IPC)
برگزاری دوره‌های آموزشی برای تمامی کارکنان بهداشتی و درمانی، از پرسنل بالینی تا مدیران اداری. این آموزش‌ها باید مبتنی بر کار تیمی و وظیفه‌محور بوده و شامل آموزش بالینی و شبیه‌سازی باشد و به‌طور منظم به‌روزرسانی گردد.
۴) پایش عفونت‌های بیمارستانی (Surveillance HAI)
استقرار سیستم پایش فعال برای جمع‌آوری و تحلیل داده‌های مربوط به عفونت‌های مرتبط با مراقبت سلامت و مقاومت ضدمیکروبی، به منظور شناسایی روند عفونت‌ها، ارزیابی اثربخشی مداخلات و هدایت راهبردهای کنترلی.
۵) راهبردهای چندوجهی اجرایی (Multimodal Strategies)
ادغام و اجرای همزمان چندین مداخله، معمولاً حداقل سه و اغلب پنج مورد، برای بهبود عملکرد کنترل عفونت. راهبردهای رایج شامل تغییر سیستم، آموزش پرسنل، پایش و بازخورد، یادآورهای محیط کار و ایجاد فرهنگ ایمنی است. این راهبرد، مسیر کلیدی برای اجرایی شدن سایر مداخلات محسوب می‌شود.
۶) پایش، ارزیابی و بازخورد (Monitoring, Evaluation and Feedback)
انجام ممیزی و پایش دوره‌ای عملکرد پیشگیری و کنترل عفونت و ارائه بازخورد به‌موقع به ذی‌نفعان. میزان پایبندی به بهداشت دست به عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی فرآیندی در این حوزه محسوب می‌شود.
۷) حجم کار، تعداد نیروی انسانی و اشغال تخت (Workload, Staffing and Bed Occupancy)
تأمین تناسب بین تعداد کارکنان با حجم کار بیماران و اطمینان از عدم تجاوز نرخ اشغال تخت از ظرفیت استاندارد مرکز. تخصیص منطقی نیروی انسانی و حجم کار مناسب، از عوامل مهم در کاهش انتقال عفونت‌های بیمارستانی است.
۸) محیط ساخته‌شده، مواد و تجهیزات (Built Environment, Materials and Equipment)
فراهم کردن زیرساخت‌های مناسب شامل تأمین آب سالم، تهویه کافی، امکانات بهداشت دست و تجهیزات و مواد پزشکی استاندارد، به گونه‌ای که بیماران در محیطی پاک و ایمن تحت مراقبت قرار گیرند.
از میان این هشت مؤلفه، موارد ۵ تا ۸ به عنوان مداخلات اصلی، موارد ۲ و ۴ به عنوان ساختارهای پشتیبان، و مؤلفه ۱ به عنوان مسیر کلیدی برای اجرایی ساختن سایر مداخلات شناخته می‌شوند. کنترل عفونت در بیمازستان ها
زباله‌های بیمارستانی
زباله‌های بیمارستانی شامل موادی هستند که با توجه به نوع کار و وظیفه در هر بخش بیمارستانی، متفاوت می‌باشند. مثال زباله بخش عفونی یا اتاق عمل، با مواد زائد آزمایشگاه یا بخش رادیولوژی، تفاوت محسوسی دارد و طبق یک بررسی، زباله بخش‌های مختلف بیمارستان‌ها به هفت گروه تقسیم می‌شوند.
الف) زباله‌های معمولی بیمارستان
عموماً شامل زباله‌های مربوط به بسته‌بندی مواد و دیگر زباله‌های پرسنل شاغل در بیمارستان و خوابگاه‌های آن‌هاست.
ب) زباله‌های پاتولوژیکی
شامل بافت‌ها، ارگان‌ها، قسمت‌های مختلف بدن، پنبه‌های آغشته به خون و چرک و مواد دفعی بدن همچون نمونه‌های مدفوع و ادرار و غیره جزو این گروه از مواد زائد محسوب می‌شوند.
ج) مواد زائد رادیواکتیو
شامل جامدات، مایعات و گازها بوده و در برخی از بخش‌ها و آزمایشگاه‌های بیمارستان‌ها وجود دارند که جمع‌آوری و دفع آن‌ها دارای خصوصیات ویژه‌ای است.
د) مواد زائد شیمیایی
شامل جامدات، مایعات و گازهای زائد می‌باشد که به وفور در بیمارستان‌ها وجود دارد. در بخش‌های تشخیص و آزمایشگاه‌ها، ماحصل نظافت و ضدعفونی بیمارستان، وسایل و ابزار تنظیف و ضدعفونی به انضمام داروها و وسایل دورریختنی اتاق عمل، بخش دیگری از این فضولات را تشکیل می‌دهند.
مواد زائد شیمیایی ممکن است خطرناک باشند. فضولات شیمیایی خطرناک در سه بخش زیر طبقه‌بندی می‌شوند:
- فضولات سمی: این فضولات با PH کمتر از ۳ به شکل اسیدی و بالاتر از ۵۳ به حالت قلیایی در زباله‌های بیمارستانی وجود دارند. بخشی از داروهای اضافی یا فاسدشده، جزو این‌گونه فضولات به حساب می‌آیند.
- مواد قابل احتراق: شامل ترکیبات جامد، مایع و گازی‌شکل.
- مواد واکنش‌دهنده و مؤثر در سایر فضولات که تا حدودی در زباله‌های بیمارستانی قابل تشخیص هستند.
از فضولات شیمیایی بی‌خطر می‌توان قندها، اسیدهای آمینه و برخی از نمک‌های آلی و معدنی را نام برد. اسیدهای آمینه و نمک‌های شیمیایی نظیر نمک‌های سدیم، منیزیم، کلسیم، اسید لاکتیک، انواع اکسیدها، کربنات‌ها، سولفات‌ها و فسفات‌ها قسمتی از مواد زائد شیمیایی هستند. کنترل عفونت در بیمازستان ها
هـ) مواد زائد عفونی
این مواد شامل جرم‌های پاتوژن در غلظت‌های مختلف هستند که می‌توانند به سادگی منجر به بیماری شوند. منشأ آن‌ها ممکن است پس‌مانده‌های آزمایشگاهی، جراحی و اتوپسی بیماران عفونی باشد.
وسایل آغشته به جرم‌های عفونی در بیمارستان شامل دستکش، وسایل جراحی، روپوش، لباس‌های بلند جراحی، ملحفه و غیره است. این زباله‌ها تقریباً ۵۵٪ کل زباله‌های بیمارستانی را تشکیل می‌دهند.
از وسایل جراحی، سرنگ‌ها، اره‌های جراحی، شیشه‌های شکسته، کاردهای کوچک جراحی و غیره را می‌توان در یک دسته‌بندی خاص منظور کرد.
و) مواد زائد دارویی
شامل داروهای پس‌مانده، محصولات جانبی درمان و داروهای فاسد شده یا مواد شیمیایی هستند که تا حدود زیادی در زباله‌های بیمارستانی وجود دارد.
ز) ظروف مستعمل تحت فشار
ظروفی مثل قوطی‌های افشانه (آئروسل)، گازهای کپسوله‌شده و غیره که اگر برای از بین بردن آن‌ها از دستگاه‌های زباله‌سوز استفاده گردد موجب بروز خطر می‌شود؛ زیرا در پاره‌ای از موارد دارای قابلیت انفجار هستند.